ЕТС: биржалық қызметті бағалаудың негізі ретіндегі кешенді көрсеткіштер
Биржалық қызметті кешенді талдау нәтижелері Қазақстанның тауар нарығында жоғары сауда көрсеткіштері әрдайым олардың нақты экономикалық мазмұнын көрсете бермейтін тәжірибелердің әлі де қолданылатынын көрсетеді. Басқаша айтқанда, биржалық белсенділіктің бір бөлігі толыққанды нарықтық баға қалыптастыруды және соған сәйкес қаржылық нәтижені қамтамасыз етпейді.
Бұл қорытынды тек кәсіби нарық қатысушыларына ғана емес, кең аудиторияға да түсінікті болуы үшін мұндай тәжірибелердің тетігін түсіндіру маңызды. Нарық қатысушыларының мәліметінше, жекелеген тауарлық секцияларда саудаға қатысқаны үшін нақты мәміле көлеміне тәуелсіз белгіленген тіркелген төлем қолданылады. Атап айтқанда, жарияланатын сауда көлемі жүз мыңдаған немесе миллиондаған тоннаға, ал мәмілелер сомасы 50 млн АҚШ долларына дейін жеткен жағдайда да, шамамен 500 мың теңге деңгейіндегі сыйақы туралы сөз болып отыр.
Осындай жағдайда статистикада көрініс табатын елеулі номиналды тауарлық және ақшалай айналым қалыптасады. Алайда бұл модель салыстырмалы табыс базасын және салықтық жүктемені қалыптастыруды көздемейтіндіктен, нақты экономикалық әсері шектеулі болып қалады.
Тауар биржалары қызметінің көрсеткіштеріндегі айырмашылықтар көбіне қолданылатын бизнес-модельдермен байланысты. Тіркелген немесе ең төменгі комиссияларды пайдалану есептіліктегі айналымдарды ұлғайтуға мүмкіндік бергенімен, биржалық қызметтің экономика мен бюджетке қосқан нақты үлесін көрсетпейді.
Осы жағдайларда кешенді көрсеткіштер нарықтың жай-күйін неғұрлым объективті бағалауға мүмкіндік береді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Еуразиялық Сауда Жүйесі АҚ нарықтағы тауар биржалары арасында салық аударымдарының көлемі бойынша көшбасшы болып табылады. Контрагенттерді тексеруге арналған аналитикалық сервистің деректеріне сәйкес, ЕТС-тің 2025 жылғы салық аударымдары саладағы ең жоғары көрсеткіш болып отыр, соның ішінде стандартты биржалық тауар бірлігіне шаққандағы салыстыру барысында да. Бұл сауда көлемдері мен қалыптасатын қаржылық нәтиже арасындағы тікелей пропорционалдықты көрсетеді және айналымның өсуі салыстырмалы салық аударымдарымен қатар жүрмейтін тәжірибелерден айқын ерекшеленеді.
ЕТС операциялар көлемі ашық комиссиялық құрылыммен және тұрақты табыс базасының қалыптасуымен қатар жүретін биржалық сауда моделін жүйелі түрде дамытып келеді. Мұндай модельде сауда көрсеткіштері, қаржылық нәтижелер және салықтық міндеттемелер өзара тікелей байланыста болады, бұл биржалық қызметтің нақты экономикалық мазмұны бар екенін көрсетеді.
Осындай сауда модельдерін бағалау кезінде тек қаржылық параметрлерді ғана емес, сонымен қатар биржалық сауданың базалық қағидаттарына сәйкестігін де ескеру маңызды. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес биржалық сауда анонимді режимде жүзеге асырылады, яғни сатып алушылар мен сатушылар мәміле жасалғанға дейін бір-бірінің контрагенті туралы ақпаратты білмейді. Бұл қағидат бәсекелі ортаны және нарықтық баға қалыптастыруды қамтамасыз етуге бағытталған. Ал мәміле шарттары мен бағасы алдын ала келісілген жағдайда бұл тетік толық көлемде жұмыс істемейді, бұл өз кезегінде мұндай сауда тәжірибелерінің формалды сипатын қосымша дәлелдейді.
Биржалық алаңдардың қаржылық тұрақтылығын объективті бағалаудың қосымша құралы ретінде мемлекеттік органдар барлық сала компаниялары үшін бірыңғай әдістеме бойынша есептейтін қаржылық тұрақтылық коэффициенті қолданылады. Бұл көрсеткіш жарияланған сауда көлемдерін олардың экономика мен бюджетке қосқан нақты үлесімен салыстыруға мүмкіндік береді.
Кешенді көрсеткіштерді пайдалану биржалық нарықтың жай-күйі туралы неғұрлым салмақты әрі объективті түсінік қалыптастырып, нақты нарықтық тетіктерді статистикалық көрсеткіштерді формалды ұлғайтудан ажыратуға мүмкіндік береді.
АО «Тауар биржасы «Еуразиялық Сауда Жүйесі» биржалық сауданың ашық тетіктерін дамытуды жалғастырады және нарық қатысушыларын ЕТС алаңында аккредитациядан өтіп, саудаға қатысуға шақырады.