Бәсекелестік — елдің ұлттық идеясы
Еліміздің бәсекелестікті дамыту және қорғау тарихы Қазақстанның егемендікке қол жеткізген алғашқы кезеңдерінен бастау алады. 1991 жылғы 7 маусымда Қазақ КСР Президентінің Жарлығымен жаңа экономикалық құрылымдарды қолдау және монополиялық қызметті шектеу жөніндегі Мемлекеттік комитеті құрылды. Бұл елдегі алғашқы антимонопольдік орган болып есептелді және оның негізгі міндеті бәсекелестікті дамыту және монополиялық қызметті шектеу саласындағы заңнаманы тиімді іске асыру болды. Толығырақ материалды Strategy2050.kz сайтынан оқуға болады.
Қазақстан Республикасы «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының Презиум мүшесі, тау-кен және металлургиялық кәсіпорындар Республикалық ассоциациясының атқарушы директоры, экономика ғылымдарының докторы Николай Радостовец 1991-1999 жылдары антимонопольдік органның басшысы және орынбасары болған кезде, антимонопольдік орган реформалар жылдарында құрылып, жоспарланған экономиканың үлгісін нарықтық модельге түбегейлі бейімдегенін еске алады.
Ол алғашқы жылдары Антимонополь комитеті тікелей Президентке бағынатынын, ал есеп беретін органы Жоғарғы Кеңес болғанын айтты. Комитеттің кең өкілеттігі мен беделі негізді болды, өйткені оған демонополизация бағдарламасын жүзеге асырудағы маңызды міндеттер жүктелген еді. Бір жағынан, монополистердің қысымын тежеп, тарифтердің өсуіне жол бермеу керек болса, екінші жағынан кәсіпкерлікті дамытуға және нарықта тәуелсіз субъектілерді қалыптастыруға ықпал ету қажет болды.
«Сол кезеңде біз тұрғын үй-коммуналдық реформаны жүзеге асырдық, 80-ден астам мемлекеттік холдингтер мен ұлттық компанияларды демонополизацияладыk, бәсекелестік орта қалыптастырдық, электр қуаты мен жылу тарифтерін өзін-өзі қаржыландыру негізіне көшірдік. Бізге қауіп-қатерлер айтылды, болашаққа күңгірт болжамдар жасалды. Бірақ нарықтық экономика заңдары өз күшіне енді, әр кәсіпкер өз саласына кіре алды. Бәсекелестік бәрін теңестірді. Антимонополь комитетінің командасы шетелдік тәжірибені үйреніп, теорияны практикалық іске интуитивті түрде енгізіп отырды. Біз тез әрекет еттік: шешімдер қабылданды, бұйрықтар шығарылды, олар дереу күшіне енді», – деп бөлісті Николай Радостовец.
Елдің қазіргі экономикалық жүйесі тәуелсіздік жылдарында радикалды түрде қайта құрылып, жалпыұлттық экономикалық даму бағдарламалары мен реформалар жүзеге асырылды, олар антимонопольдік қызмет пен бәсекелестік саясатты күшейтуге бағытталды. 2015 жылы Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексі қабылданып, оған «Бәсекелестік туралы» заң нормалары енгізілді, антимонопольдік реттеуді либералдандыру, халықаралық үздік тәжірибеге сәйкес құқықтық нормаларды бейімдеу, бизнеске әкімшілік кедергілерді азайту және субъектілердің өсуі мен шағындануын ынталандыру мақсатындағы жаңалықтар қаралды.
«Антимонопольдік органның 30 жылдық тарихында көптеген жарқын оқиғалар болды. Мысалы, 2017 жылы реттелетін нарықтардағы баға бақылауын жою, 2016 жылы «жұмсақ құқық» қағидаттарына көшу, 2008 жылы мемлекеттік қатысуды азайтуға байланысты алғашқы нормаларды заңнамаға енгізу сияқты маңызды жетістіктер бар. Бірақ органның миссиясы өзгермеді – бәсекелестік еркіндігі және кәсіпкерлікті тиімді қорғау», – деп атап өтті Николай Радостовец.
Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесінің Квалификациялық комиссиясының төрағасы, профессор Айдын Бикебаев экономикалық проблемалардың негізгі себебі – тиімді және қатал бәсекелестік (антимонопольдік) саясаттың болмауы деп санайды. Мұндай саясатты жүзеге асыру үшін үш шарт қажет:
1. Антимонопольдік органға жоғары институционалдық мәртебе беру.
2. Антимонопольдік органның тек бәсекелестікті қорғауға бағытталуы.
3. Кәсіби команда қалыптастыру.
«Жоғарыда аталған үш шарт ұзақ жылдар бойы жеткілікті деңгейде қамтамасыз етілмеді. Егемен Қазақстанның 30 жылдық тарихында антимонопольдік органның мәртебесі көбінесе орталық атқарушы органның бөлімшесі деңгейіне төмендетілді, ал өзі бәсекелестікті қорғаудың орнына көбінесе баға реттеу мен тұтынушылардың құқықтарын қорғаумен айналысты», – деді Айдын Бикебаев.
2020 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Жарлығымен Президентке тікелей бағынатын жаңа Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі құрылды. Жаңа агенттіктің негізгі міндеті – проконкуренттік ортаны қалыптастыру, яғни экономиканы жекешелендіру, бәсекелестік алаңын өзгерту, барлық кәсіпкерлерге тең мүмкіндіктер жасау, нарықтардың монополизациясын тоқтату.
«Өткен жылдан бастап нақты өзгерістер байқала бастады, бұл нақты нәтижелерге үміт береді. Біріншіден, Президентке тікелей бағынатын Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі құрылды. Бұл орталық атқарушы органдардың шешімдерінен тәуелсіз антимонопольдік реттеуді жүргізудің негізін қалыптастырады, сондай-ақ агенттікті басқа орталық атқарушы органдардың әкімшілік ықпалынан босатады. Екіншіден, Президент Жарлығымен бәсекелестік басым бағыт деп жарияланды. Бұл антимонопольдік реттеудің концептуалды көзқарасын нарық субъектілерінің баға бақылауынан бәсекелестікті қорғауға ауыстыруға мүмкіндік береді», – деп жалғастырды профессор.
Николай Радостовецтің айтуынша, холдингтерді, қазіргі операторларды және квазимемлекеттік сектордың құрылымдарын демонополизациялау қазіргі уақытта бұрынғыдан кем емес өзектілігі бар, және антимонопольдік орган осы салада жүргізіп жатқан жұмыстарды барлығы қолдауы керек, өйткені бұл Қазақстанның өркендеуі үшін өте маңызды.
«Қазіргі таңда антимонопольдік орган «негізгі қуаттарға» қолжетімділікті қамтамасыз ету бойынша, соның ішінде биржалық сауданы дамыту арқылы жүргізіп жатқан жұмыс Қазақстандағы бәсекелестікті дамытудағы жаңа және маңызды кезеңге айналуы тиіс», – деп атап өтті ол.
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Агенттікке берген алғашқы тапсырмалардың бірі – биржалық сауда саласында, әсіресе мұнай өнімдері, электр энергиясы, көмір саласында тәртіп орнату, ірі ойыншылар тарапынан айқындылықты имитациялау рұқсат етілмейтініне ерекше назар аудару болды.
«Биржалық қызмет пен мемлекеттік антимонопольдік реттеу бір-бірін толықтырып, соңғы жүз жыл бойы әлемдік экономикадағы нарық қатынастарының дамуына белсенді түрде сүйемелдеді. Бәсекелестікті дамыту саясатын жүргізудің ең қолайлы жағдайлары дамыған биржалық инфрақұрылымы бар елдерде қалыптасқан», – деп атап өтті АО «Тауар биржа «Еуразиялық сауда жүйесі»» Басқарма төрағасы Курмет Оразаев.
2020 жылғы 31 желтоқсанда Президент «Бәсекелестікті дамыту бойынша мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары туралы» Жарлыққа қол қойды. Бұл құжат елде бәсекелестікті дамыту және қорғауды ұлттық идея деп жариялаудың негізі болды.
«Тек жаңа құрылған Агенттік жариялаған алғашқы құжат – транспаренттік декларация болды, онда біз антимонопольдік органның негізгі құралын «жұмсақ құқық» деп жарияладық. «Жұмсақ құқық» антимонопольдік орган қызметін халықаралық тәжірибеге сәйкес қайта бағыттауда шешуші болып табылады. Бұл ex post принципінен, яғни орын алған құқық бұзушылықтардың салдарын жоюдан ex ante принципіне көшу, яғни бұзушылықтарды алдын ала болжау арқылы кәсіпкерліктің өз қызметін проконкуренттік ортаға ерікті түрде аударуына мүмкіндік береді дегенді білдіреді. «Жұмсақ құқық» әдісі арқылы Президенттің тапсырмасын орындап, Қазақстанда пандемия кезінде ПТР тестілерінің бағасын екі есе, медициналық маскалардың бағасын 2,5 есе, антиковидтік препараттардың бағасын орта есеппен 27% төмендетуге мүмкіндік туды», – деп хабарлады Қазақстан Республикасының Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің төрағасы Серік Жұманғарин.
Жаңа проконкуренттік саясаттың міндеттері Ұлттық бәсекелестік дамуы жобасына енгізілген. «Жобаны әзірлеу кезінде біз ОЭСР, ЮНКТАД әріптестерінің тәжірибесін зерттедік. Еуропалық елдердің тәжірибелерін қарасақ, олардың жұмысы қазір антимонополиялық бағытқа шоғырланған. Ал біздің агенттік бүгінгі таңда бәсекелестікті қорғауға, дамытуға және кәсіпкерлікпен айналысуға ынталандыруға көбірек көңіл бөледі. Жобалық тәсіліміз шетелдік әріптестердің қызығушылығын тудырды», – деп Жұманғарин айтты.
Ол сондай-ақ, Ұлттық жобаның аясында агенттік бәсекелестікті дамытуға жобалық тәсіл мен салалараралық функцияны алғаш рет қарастыратынын, ол барлық мемлекеттік, квазимемлекеттік органдар, әкімдіктер және алғаш рет басым кәсіпорындарды іске қосуға тартып отырғанын атап өтті.
«Ұлттық жобада негізгі көзқарас, бенчмарк, үш негізгі бағыт және реттеуші кедергілер анықталған. Егер Ұлттық жобаның аясында бір кедергі жойылса, оның мультипликативті әсерін барлық салалар сезінеді», – деп спикер түсіндірді.
Сонымен қатар бәсекелестікті дамытуға байланысты заң жобасы әзірленіп, оның құрамында «бәсекелестікке әсерді талдау» ұғымы заңнамалық түрде бекітіледі.
«Бұл тәжірибені біз ОЭСР-ден алдық, біз онымен ынтымақтасып, Бәсекелестік комитетінің мүшесіміз. Заң жобасы қабылданған соң, кез келген нормативтік-құқықтық актілер бәсекелестікке әсерді талдау негізінде енгізілетін болады. Ұлттық жоба мен бәсекелестікті дамыту заң жобасын жүзеге асыру арқылы проконкуренттік мінез-құлық мемлекеттік аппарат үшін қалыпты жағдайға айналады», – деп ведомство басшысы түйіндеді.
Еске салсақ, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 30 наурыздағы Қаулысымен 7 маусым – антимонопольдік орган қызметкерлерінің күні деп жарияланды. Қазақстандағы антимонопольдік қызметке алғаш рет кәсіби мереке берілді.
«Антимонопольдік орган қызметкерлерін және антимонопольдік саясат саласында жұмыс істейтін барлық сарапшылар қауымдастығын мерейтойлық мерекемен құттықтаймын, барлық бастамаларға сәттілік тілеймін және жемісті жұмыс тілеймін! Қол жеткізілген жеңістер Қазақстан экономикасына, ең бастысы – халыққа зор пайда әкелсін, өйткені дамыған бәсекелестік нарық қатысушылары арасында ресурстарды ең тиімді бөлуді қамтамасыз етеді», – деді Николай Радостовец.
Барлық құқықтар қорғалған. strategy2050.kz сайтына белсенді сілтеме пайдаланыңыз: https://strategy2050.kz/ru/news/30-let-nezavisimosti-rk-konkurentsiya-obyavlena-natsionalnoy-ideey-strany/