2025 жылғы ЕТС: Қазақстанның тауар биржалық нарығының негізгі инфрақұрылымы
2025 жыл «Еуразиялық сауда жүйесі» (ЕТС) тауар биржасы үшін ауқымды өзгерістер мен нарықтағы позицияларын нығайту кезеңі болды. Тауар нарықтарының трансформациясы мен реттеуші ортаның жаңаруы жағдайында жұмыс істей отырып, биржа тұрақтылығын сақтап қана қоймай, негізгі көрсеткіштерін айтарлықтай арттырды. Жыл қорытындысы бойынша ЕТС 2024 жылмен салыстырғанда нәтижелерін едәуір жақсартты, стратегиялық маңызы бар тауар сегменттері бойынша жұмысын жалғастырды және Қазақстанның тауар нарығындағы негізгі инфрақұрылымдық институттардың бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.
Айналымның өсуі және жоспарлардың орындалуы
2025 жылғы қаржылық қорытындылар өсімнің тұрақты динамикасын растады. 2024 жылмен салыстырғанда сауда айналымының өсімі шамамен 30%-ды құрады. Бұл 1 шілдеден бастап бұрын биржалық тауар нарығының елеулі үлесін (70%) құраған стандартталмаған тауарлар бойынша сауданың тоқтатылуына қарамастан орын алды. Болжамды деректер бойынша жалпы сауда айналымы 560 млрд теңгеден асты. Қазақстанда әрекет ететін тоғыз лицензияланған тауар биржасының ішінде ЕТС-тің үлесі жалпы биржалық айналымның шамамен 44%-ын құрады. 2025 жылдың желтоқсанындағы жағдай бойынша ЕТС-тің жалпы биржалық тауар айналымындағы үлесі 68%-ға жетті. Өсім тауар желісін кеңейту және қолданыстағы секциялар бойынша сауда көлемін арттыру есебінен қамтамасыз етілді. Бұл көрсеткіштер нарық қатысушыларының белсенділігінің артқанын және ұйымдастырылған биржалық саудаға сұраныстың күшейгенін көрсетеді.
Мемлекеттік конкурс жеңісі
Жылдың маңызды оқиғаларының бірі – Қазақстан Республикасы Үкіметі өткізген конкурс қорытындысы бойынша ЕТС биржасының әлеуметтік маңызы бар биржалық тауарлармен сауда жүргізу құқығын алуы болды. 2025 жылғы 18 желтоқсандағы №1101 Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына сәйкес өткізілген іріктеу аясында мемлекет ішкі нарық үшін стратегиялық маңызы бар өнімдермен жұмыс істеуге жіберілген тауар биржаларының шектеулі тобын анықтады. Сауда ашықтығы, технологиялық дайындық және ақпараттық қауіпсіздік талаптарына сәйкестік критерийлері бойынша өтінімдерді бағалау нәтижесінде ЕТС осындай мәртебе алған екі алаңның қатарына кірді. Үкіметтің бұл шешімі биржаның институционалдық рөлін бекітіп, әлеуметтік маңызы бар биржалық тауарлар сегментіндегі позициясын күшейтті.
Негізгі тауар нарықтарын қайта жандандыру және шоғырландыру
2025 жылы ЕТС биржасы сауда белсенділігін жүйелі түрде арттырып, негізгі тауар бағыттарын күшейтті. Жылдың екінші жартысында алаңда мұнай өнімдері бойынша сауда күшейтіліп, көмір саудасы іске қосылды. Сонымен қатар, биржа негізгі ауыл шаруашылығы тауарлары бойынша сауданы шоғырландырды: жыл қорытындысы бойынша бидайдың биржалық айналымының 100%-ы және қант бойынша биржалық сауданың басым бөлігі ЕТС биржасында шоғырланды. Бұл бірыңғай баға қалыптастыру тетігін қамтамасыз етіп, нарық қатысушылары үшін анағұрлым болжамды жағдайлар жасады. Нәтижесінде биржа негізгі шикізат және ауыл шаруашылығы нарықтарын қалпына келтіріп қана қоймай, оларды біртұтас реттелетін инфрақұрылым аясында бекітті.
Клиенттер және қатысушылар базасын дамыту
Жыл бойы ЕТС биржасы нарық қатысушыларымен өзара іс-қимылды жүйелі түрде дамытты. 2025 жылы 32 жаңа брокер мен дилер аккредиттелді, салалық қауымдастықтармен және ірі корпоративтік клиенттермен ынтымақтастық жалғастырылды, сондай-ақ жаңа тауар секциясын іске қосуға негіз қаланды. Сонымен қатар, халықаралық өзара іс-қимылды кеңейту бағытында жұмыс жүргізілді, бұл орта мерзімді перспективада жаңа қатысушыларды тартуға және сауда көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді.
Реттеушілік және институционалдық тұрақтылық
2025 жылы реттеуші органдармен және кәсіби қауымдастықпен өзара іс-қимыл маңызды бағыттардың бірі болды. Биржа салалық қауымдастықтар мен нарық қатысушыларымен бірлесіп, биржалық сауда ережелерін жаңарту және енгізу мәселелеріне қатысты талқылауларға қатысты, сондай-ақ ішкі нормативтік құжаттарды заңнамадағы өзгерістерге сәйкестендіру жұмыстарын жүйелі түрде жүргізді. Жылдың басты институционалдық оқиғасы – ЕТС клирингтік орталығының лицензия алуы болды. Бұл биржалық мәмілелер бойынша есеп айырысудың неғұрлым жетілген моделіне көшуге және есеп айырысу инфрақұрылымының сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
2025 жылы қабылданған реттеушілік және институционалдық шешімдер сауда процестерінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп, 2026 жылы биржалық инфрақұрылымды одан әрі дамыту мен ауқымын кеңейтуге берік негіз қалады.