КОММУНАЛДЫҚ-ТҰРМЫСТЫҚ КӨМІРДІҢ БИРЖАЛЫҚ САУДА-САТТЫҒЫ ДЕЛДАЛДАР САНЫН ҚЫСҚАРТАДЫ
Қазақстанда коммуналды-быттық көмірді биржалық сауда арқылы тікелей аймақтық операторларға жеткізу мәселесі қаралды. Бұл іс-шара Биржалық комитеттің тоғызыншы отырысында, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі орынбасары Тимур Сүлейменовтің 2021 жылғы 24 ақпандағы тапсырмаларын орындау аясында талқыланды.
Отырыста тек Біржалық комитет мүшелері ғана емес, көмір кенттері, тау-кен металлургиялық кәсіпорындардың республикалық ассоциациясы, сондай-ақ биржалық саудаға қатысуға рұқсаты бар барлық өңірлік операторлар қатысты.
Коммуналды-быттық көмірдің биржалық саудасы мамыр айының соңында басталуы жоспарланған, негізгі мақсат – артық делдалдарды қысқарту арқылы халық үшін көмірдің соңғы бағасын төмендету.
АЗРК орынбасары Болат Самбетовтің мәліметінше, 2021 жылғы 9 сәуірде Биржалық комитеттің хаттамасымен коммуналды-быттық көмірді тауар биржалары арқылы жүзеге асыру бойынша ұсыныстар (секциялық ережелер) бекітілді.
Секциялық ережелерге сәйкес, сатушылар – көмір өндірушілер (көмір кенттері, көмір шахталары) немесе олардың сауда өкілдері; ал сатып алушылар – жергілікті атқарушы органдардан ақпарат негізінде биржалық аккредитация алған нарық субъектілері, сондай-ақ теміржол тупигі бар көтерме жеткізушілер немесе бөлшек саудагерлер, техникалық жабдықталған, көмірді сақтау, тиеу және халыққа жеке пайдалану үшін сату мүмкіндігі бар.
Республикалық деңгейде 174 заңды тұлғаны (187 тупик) қамтитын өңірлік операторлар тізімі жасалды, тек үш өңір (Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары) газдандыру 99% деңгейінде болғандықтан бұл тізімге кірмеген. Тізім барлық тауар биржаларына жеткізілді.
Секциялық ережелерге сәйкес, сатушы антимонопольдік органға келесі өндірістік жылға арналған айлық жеткізу жоспарын ұсынады, соның негізінде жалпы жылдық көлемнің 10%-ы биржалық саудаға арналған көлем ретінде белгіленеді.
МИИР мәліметінше, 2020-2021 жылдар аралығында коммуналды-быттық көмірге қажеттілік шамамен 10 млн тоннаны құрайды, оның ішінде коммуналды сектор – 2,8 млн тонна, халық үшін – 7,2 млн тонна.
Данияр Жуніс, МТИ ішкі сауда департаментінің орынбасары, минималды партияны алып тастау және коммуналды-быттық көмірдің биржада сату үшін минималды 10% үлесті белгілеу бойынша жұмыс жүргізіліп жатқанын хабарлады. Сондай-ақ секциялық ережелерді типтік биржалық сауда ережелеріне енгізу бойынша өзгерістер қарастырылуда. 12 сәуірде жобасы НПА порталында жарияланып, жақын арада мемлекеттік органдарға келісімге жіберіледі.
Регионалдық операторлардан көптеген сұрақтар түсті: сатып алу көлемі кіммен анықталады, ай сайын саудаға қатысу міндетті ме, өңірге көбірек сатып алуға бола ма, жазда көмір қажет болмаса, сатып алу керек пе, өтініш қанша уақытта қаралады? Барлық сұрақтарға жауап берілді.
Болат Самбетов өңірлік операторларға биржаға тіркелу және саудаға қатысу кезінде қолдау көрсетуге уәде берді.
АЗРК төрағасы Серік Жұмангариннің айтуынша, «Коммуналды-быттық көмірдің биржалық саудасы арқылы біз көптеген мәселелерді шешеміз: артық делдалдар жойылады, көмір кенттері өз көлемдері бойынша кепілдік алады, өңірлік операторлар өндірушіден немесе олардың сауда өкілдерінен тікелей аз көлемде көмір сатып алу мүмкіндігіне ие болады. Көмір бағасы биржада өндіруші тарапынан қалыптасады, бұл өте тиімді ұсыныс. Көмірді жеткізу базалары бойынша тарату мәселесін тиімді ұйымдастыру қажет, спекуляциялық жағдайлар болмауы керек» деді.
Сондай-ақ отырыста Rail Commerce электрондық сауда алаңы таныстырылды, бұл маркетплейс вагон иелері мен операторлары өз құрамын көмір тасымалдауға ұсына алады, ал жүк жіберушілер немесе база иелері вагондарға өтініш беріп, жеткізуді болашақ кезеңдерге жоспарлай алады. Бұл алаң делдалдар санын азайтуға және айлық жоспарлау жасауға мүмкіндік береді.